Naturalis, Dokter, dan Ahli Ilmu Bumi

Penyelidikan gempa bumi dan gunung meletus di Hindia Belanda pada abad ke-19

  • Gani Achmad Jaelani Universitas Padjadjaran

Abstract

This article aims to elaborate earthquakes and the eruption researches in the nineteenth century Indonesia. The practice that involves naturalists, physicians, and earth scientist has a purpose to discover more about the natural world of the Tropics. Each of these agents has different issues in questioning this matter, but the objectives are the same: to understand the danger provoked by this natural phenomenon. Their works could be read in scientific journals in the nineteenth century. In the colonial state, their research could be read as well as the way the colonial government to assure their interest far from the danger such as the earthquake and the volcanic eruption. This article will try to analyse how these three agents observed the earthquakes and volcanic eruption in the nineteenth century; to what extent this practice correspond to the colonial politics. Lastly, this article will analyse the relation between the natural science and colonialism in the Netherlands Indies.


 


Keywords: Earthquakes, colonialism, scientific research, natural science, Netherlands-Indies, volcanic eruption

Downloads

Download data is not yet available.

Author Biography

Gani Achmad Jaelani, Universitas Padjadjaran

Staf Pengajar Departemen Sejarah dan Filologi, Fakultas Ilmu Budaya, Universitas Padjadjaran

References

Anonim. (1850a). Berigten van Verschillenden Aard. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 1, 86–87.
Anonim. (1850b). Berigten van Verschillenden Aard. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 1, 153–154.
Anonim. (1850c). Berigten van Verschillenden Aard. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 1, 303.
Anonim. (1850d). Berigten van Verschillenden Aard. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 1, 463–464.
Anonim. (1851a). Berigten van Verschillenden Aard. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 2, 180.
Anonim. (1851b). Berigten van Verschillenden Aard. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 2, 343–344.
Anonim. (1851c). Berigten van Verschillenden Aard. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 2, 523–524.
Anonim. (1852a). Berigten van Verschillenden Aard. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 4, 198–203.
Anonim. (1852b). Berigten van Verschillenden Aard. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 4, 415–416.
Anonim. (1853a). Berigten van Verschillenden Aard. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 5, 364–366.
Anonim. (1853b). Berigten van Verschillenden Aard. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 5, 543.
Anonim. (1854a). Berigten van Verschillenden Aard. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 6, 161–162.
Anonim. (1854b). Berigten van Verschillenden Aard. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 6, 363–364.
Anonim. (1854c). Berigten van Verschillenden Aard. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 6, 535–536.
Anonim. (1854d). Berigten van Verschillenden Aard. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 7, 331–332.
Anonim. (1854e). Berigten van Verschillenden Aard. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 7, 487–489.
Ballore, F. de M. de. (1897). Les Indes Neerlandaises Sismiques. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 56, 347–360.
Bergsma, P. (1868). Aardbebinven in den Indischen Archipel, gedurende het jaar 1867. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 30, 478–492.
Bergsma, P. A. (1870). Aardbevingen in den Indischen Archipel gedurende het jaar 1868. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 31, 412–424.
Bergsma, P. A. (1873a). Aardbevingen in den Indischen Archipel gedurende het jaar 1867. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 32, 23–24.
Bergsma, P. A. (1873b). Aardbevingen in den Indischen Archipel gedurende het jaar 1868. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 32, 25–27.
Bergsma, P. A. (1873c). Aardbevingen in den Indischen Archipel gedurende het jaar 1869. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 32, 119–129.
Bergsma, P. A. (1873d). Aardbevingen in den Indischen Archipel gedurende het jaar 1870. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 32, 251–261.
Bergsma, P. A. (1873e). Aardbevingen in den Indischen Archipel, gedurende het jaar 1871. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 32, 437–465.
Bergsma, P. A. (1873f). Aardbevingen in den Indischen Archipel, gedurende het jaar 1872. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 33, 417–429.
Bergsma, P. A. (1873g). Aardbevingen op Borneo, Bangka en Billiton. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 33, 408–414.
Bergsma, P. A. (1875). Aardbevingen in den Indischen Archipel, gedurende het jaar 1873. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 35, 1–14.
Bergsma, P. A. (1876). Aardbevingen in den Indischen Archipel, gedurende het jaar 1872. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 36, 27–36.
Bergsma, P. A. (1877). Vervolg op de berichten omtrent de aardbevingen in den Indischen Archipel, gedurende de jaren 1873 en 74, voorkomende in deel XXXV en XXXVI. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 37, 1–25.
Bergsma, P. A. (1879a). Aardbevingen in den Indischen Archipel, gedurende het jaar 1876. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 38, 43–53.
Bergsma, P. A. (1879b). Aardbevingen in den Indischen Archipel, gedurende het jaar 1877. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 38, 133–144.
Bergsma, P. A. (1880). Aardbevingen in den Indischen Archipel, gedurende het jaar 1878. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 39, 9–19.
Bleeker, P. (1844). Bijdragen tot de Geneeskundige Topographie van Batavia. Natuur- En Geneeskundig Archief Voor Neêerland’s-Indie, (1), 1–80, 169–220, 523–462.
Bosch, W. (1852). Summier Rapport der Behandelde Zieken bij de Civiele Geneeskundige Dienst in de Onderscheidene Residentien van de Eilanden Java en Madura over het jaar 1846. Geneeskundig Tijdschrift Voor Nederlandsch-Indie, (1), 439–468.
Bosch, W. (1853a). Summier Rapport der Behandelde Zieken bij de Civiele Geneeskundige Dienst in de Onderscheidene Residentien van de Eilanden Java en Madura over het jaar 1847. Geneeskundig Tijdschrift Voor Nederlandsch-Indie, (2), 137–201.
Bosch, W. (1853b). Summier Rapport der Behandelde Zieken bij de Civiele Geneeskundige Dienst in de Onderscheidene Residentien van de Eilanden Java en Madura over het jaar 1848. Geneeskundig Tijdschrift Voor Nederlandsch-Indie, (2), 300–390.
Carey, P. (2008). The Power of Prophecy: Prince Dipanegara and the end of an old order in Java, 1785-1855. https://doi.org/10.1163/9789067183031
Cook, H. J. (1996). Physicians and natural history. In N. Jardine, J. A. Secord, & E. C. Spary (Eds.), Cultures of Natural History (pp. 91–105). Cambridge: Cambridge University Press.
Corbin, A. (2008). Le miasme et la jonquille: L’odorat et l’imaginaire social (Vols. 1–1). Paris, France: Flammarion, impr. 2008.
de Knecht-van Eekelen, A. (2000). The debate about acclimatization in the Dutch East Indies (1840-1860). Medical History. Supplement, (20), 70–85.
Epp, F. (1844). Geneeskundig-Topographische Schetsen van Amboina. Natuur- En Geneeskundig Archief Voor Neêerland’s-Indie, (1), 285–195, 449–469.
Epp, F. (1845). Beschrijving der Ambonische koorts. Natuur- En Geneeskundig Archief Voor Neêerland’s-Indie, (2), 100–117.
Eysinga, P. P. R. van. (1841). Handboek der Land-en Volkenkunde, Geschied-, Taal-, Aardrijks- en Staatkunde van Nederlandsch Indie (Vol. 3). Amsterdam: L. van Bakkenes.
Fennema, R. (1897). Over de oorzaken van aardbevingen. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 56, 59–80.
Hageman, J. (1852). Handleiding tot de kennis der geschiedenis, aardrijkskunde, fabeller en tijdrekenkunde van Java: Kort begrip der algemeene geschiedenis van Java (Vol. 1). Batavia: Lange & Co.
Hageman, J. (1855). Overzigt der vulkansiche verschijnselen op Java in 1854. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 8, 338–339.
Hageman, J. (1868). Over de beweerde uitbarsting van den Goenoeng Salakh in 1699. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 30, 343–355.
Huisman, F. (1999). Medicine and Health Care in the Netherlands, 1500-1800. In K. van Berkel (Series Ed.), A history of science in the Netherlands: Survey, themes and reference (pp. 239–278). Leiden; Boston; Koln: Brill.
Jaelani, G. A. (2017). La question de l’hygiène aux Indes-Néerlandaises: Les enjeux médicaux, culturels et sociaux. Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales, Paris.
Junghuhn, F. (1845). Chronologisch overzigt der aardbevingen en uitbarstingen van vulkanen in Neërlands Indië. Tijdschrift Voor Nederlandsch-Indie, 7(1), 27–68.
Junghuhn, F. (1854). Java: Zijne gedaante, zijn plantentooi en inwendige bouw, Deel III (Vol. 3). ’s-Gravenhage: C. W. Mieling.
Koninlijke Natuurkundige Vereeniging. (1886). Circulaire, gezonden aan HH. Medewerkers tot het verzamelen van aardbevingswaarnemingen. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 45, 233–260.
Laar, L. van, & Hageman, J. (1867). Beknopte Beschrijving, met 4 groote photographien van de aardbeving, die het eiland Java in den ochtend van den 10den Junij 1867 heeft geteisterd, benevens eenige historische herinneringen aan den oorsprong van Passar-Gedeé. Samarang: C. J. Morel.
Lapian, A. B. (1992). Bencana Alam dan Penulisan Sejarah: Krakatau 1883 dan Cilegon 1888. In I. Alfian, H. J. Koesoemanto, D. Hardjowidjono, & D. Suryo (Eds.), Dari Babad dan Hikayat sampai Sejarah Kritis: Kumpulan Karangan Dipersembahkan kepada Prof. Dr. Sartono Kartodirdjo. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press.
Lombard, D. (1996). Nusa Jawa: Silang Budaya; Kajian Sejarah Terpadu. Bag. 1: Batas Batas Pembaratan. Jakarta: Gramedia.
Muller, W. C. (1911). Johannes Hageman. In P. J. Blok & P. C. Molhuysen (Eds.), Nieuw Nederlandsch biografisch woordenboek (Vol. 1, p. 1019). Leiden: A. W. Sijthoff.
Observatorium (Koninklijk-Magnetisch-Metereologisch) te Batavia. (1919). In Encyclopædie van Nederlandsch-Indië (Vol. 3, pp. 51–59). ’s-Gravenhage: Martinus Nijhoff.
Onnen, H. (1887). Gevoeligheid van verschillende personen voor aardbevingen. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 46, 1.
Oudemans, J. A. C. (1882). Levensschets van Dr. P. A. Bergsma. In Jaarboek van de Koninklijke Akademie van Wetenschappen gevestigd te Amsterdam voor 1882 (pp. 98–152). Amsterdam: Johannes Muller.
Perrey, A. (1845). Mémoire sur les tremblements de terre ressentis dans le bassin du Rhône. Annales Des Sciences Physiques et Naturelles, d’agriculture et d’industrie, 8, 265–346.
Perrey, A. (1846). Mémoire sur les tremblements de terre dans le bassin du Danube. Annales Des Sciences Physiques et Naturelles, d’agriculture et d’industrie, 9, 333–414.
Perrey, A. (1847). Mémoire sur les tremblements de terre de la péninsule Ibérique. Annales Des Sciences Physiques et Naturelles, d’agriculture et d’industrie, 10, 461–510.
Perrey, A. (1857). Documents sur les tremblements de terre et les phénomènes volcaniques aux Moluques. Annales de La Société d’émulation Des Vosges, 9(3e cahier), 334–370.
Pols, H. (2011). Notes from Batavia, the Europeans’ Graveyard: The Nineteenth-Century Debate on Acclimatization in the Dutch East Indies. Journal of the History of Medicine and Allied Sciences, 67(1), 120–148.
Pyenson, L. (1989). Empire of reason: Exact sciences in Indonesia, 1840-1940. Leiden ; New York: E.J. Brill.
Radermacher, J. C. M. (1780). Bericht wegens de zwaare aardbeving, van den 22 January 1780. Verhandelingen van Het Bataviaasch Genootschap Der Kunsten En Wetenschappen, 2, 51–59.
Reid, A. (2012). Historical Evidence for Major Tsunamis in the Java Subduction Zone. (178), 9.
Reid, A. (2013). Population History in a Dangerous Environment: How Important May Natural Disasters Have Been? 29(2), 505–525.
Reid, A. (2015). History of Seismology in the Ring of Fire: Punctuating the Indonesian Past. In D. Henley & H. Schulte Nordholt (Eds.), Environment, Trade and Society in Southeast Asia: A Longue Durée Perspective (pp. 62–77). Leiden: Brill.
Reid, A. (2016a). Revisiting Southeast Asian History with Geology: Some Demographic Consequences of a Dangerous Environment. In G. Bankoff & J. Christensen (Eds.), Natural Hazards and Peoples in the Indian Ocean World: Bordering on Danger (pp. 31–53). New York: Palgrave Macmillan.
Reid, A. (2016b). Two hitherto unknown Indonesian tsunamis of the seventeenth century: Probabilities and context. Journal of Southeast Asian Studies, 47(01), 88–108. https://doi.org/10.1017/S002246341500048X
Schrikker, A. (2016). Disaster Management and Colonialism in the Indonesian Archipelago, 1820-1920. In G. Bankoff & J. Christensen (Eds.), Natural Hazards and Peoples in the Indian Ocean World: Bordering on Danger (pp. 225–254). New York: Palgrave Macmillan.
Schwaner, C. L. M. (1850). Bijdrage tot de Kronijk der Aardbevingen en Vulkanische Verschijnselen in Nederlandsch Indie. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 1, 295–302.
Sirks, M. J. (1915). Indisch Natuuronderzoek. Universiteit Utrecht, Utrecht.
Valentijn, F. (1724). Oud en Nieuw Oost-Indien (Vol. 4). Dordrecht: Joannes van Braam.
Versteeg, W. F. (1859). Berigten over aardbevingen en berguitbarstingen vermeld in de Javasche Couranten van 1841 tot 1850. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 18, 282–342.
Versteeg, W. F. (1864). Vervolg op de aanteekeningen omtrent aardbevingen in den Indischen Archipel. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 27, 110–131.
Versteeg, W. F. (1865). Vervolg op de aanteekeningen omtrent aardbevingen en berguitbarstingen in den Indischen Archipel. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 28, 266–289.
Versteeg, W. F. (1867). Vervolg op de aanteekeningen omtrent aardbevingen en berguitbarstingen in den Indischen Archipel. Natuurkundig Tijdschrift Voor Nederlandsch Indie, 29, 210–236.
Wassink, G. (1854). Omschrijving van het Civiele Summier Ziekenrapport over de Civiele Geneeskundige Dienst op Java, Madura en de Buiten-Etablissementen over het jaar 1853. Geneeskundig Tijdschrift Voor Nederlandsch-Indie, (3), 345–495.
Wassink, G. (1855). Omschrijving van het Militair Summier Ziekenrapport van Java, Madura en de Buitenbezittingen over het jaar 1853. Geneeskundig Tijdschrift Voor Nederlandsch-Indie, (5), 75–511.
Wassink, G. (1859a). Omschrijving van het Civiele Summier Ziekenrapport over de Civiele Geneeskundige Dienst op Java, Madura en de Buitenbezittingen, over het jaar 1856. Geneeskundig Tijdschrift Voor Nederlandsch-Indie, (6), 1–240.
Wassink, G. (1859b). Omschrijving van het Civiele Summier Ziekenrapport over de Civiele Geneeskundige Dienst op Java, Madura en de Buitenbezittingen, over het jaar 1857. Geneeskundig Tijdschrift Voor Nederlandsch-Indie, (6), 469–667.
Published
2019-08-30
How to Cite
JAELANI, Gani Achmad. Naturalis, Dokter, dan Ahli Ilmu Bumi. Jurnal Sejarah, [S.l.], v. 2, n. 2, p. 32 - 49, aug. 2019. ISSN 2581-2394. Available at: <http://jurnal.masyarakatsejarawan.or.id/index.php/js/article/view/232>. Date accessed: 20 oct. 2019. doi: https://doi.org/10.26639/js.v2i2.232.